Có một thực tế rằng, một bộ phận những người sống ở các khu vực nghèo khó tại Mỹ Latinh, Trung Đông và châu Phi sẵn sàng đào trộm các ngôi mộ cổ để đổi cổ vật lấy tiền. Rất nhiều đồ cổ sau đó được chuyển qua Mỹ. Nhưng khó khăn của nhà chức trách Mỹ là các trường hợp buôn lậu cổ vật ở nước này rất ít khi bị truy tố. Bởi họ không dễ dàng chứng minh một người hoặc một công ty đang buôn lậu đồ cổ phạm pháp.
Cổ vật thời kỳ tiền sử Colobia buôn lậu sang Mỹ sắp được trả lại cho nước này.
Điểm nóng thị trường Mỹ
Cách đây 3 năm, một người Italia có tên Ugo Bagnato - một nhà khảo cổ đến công viên ở Nam Florida, Mỹ để bán viên ngọc lục bảo cực quý hiếm có kích thước bằng một quân bài domino, được lấy từ một ngôi mộ cổ ở Nam Mỹ. Tuy nhiên, ông ta không ngờ khách hàng của mình là nhân viên an ninh liên bang Mỹ, nên Bagnato đã bị bắt. Khám nhà Bagnato, cơ quan chức năng phát hiện hơn 400 cổ vật có từ Peru và Colombia. Tất cả đều có từ trước khi Colombus phát hiện ra châu Mỹ như khăn liệm, đá quý, bình đất nung và các di sản khác. Bagnato bị buộc tội buôn bán và tàng trữ hàng trái phép và bị trục xuất về Italia.
Đó là một trong những vụ buôn lậu cổ vật lớn nhất ở Mỹ từng bị phát giác và truy tố. Theo nhà chức trách ở Cơ quan Hải quan và Di trú Mỹ, thời gian gần đây, hiện tượng buôn lậu cổ vật từ khắp nơi trên thế giới đổ về Mỹ đang tăng mạnh và hiện ở mức 134 vụ so với 63 vụ trong năm 2006.
Có thể kể ra vài vụ điển hình: Tháng 2/2008, một phi công quân đội bị truy tố vì tội đánh cắp 370 cổ vật thời tối cổ khỏi Bảo tàng Ma’adi, gần Cairo, Ai Cập và định bán chúng cho một nhà buôn đồ nghệ thuật ở Texas với giá 20.000 USD. Các cổ vật này có niên đại 3.000 năm trước Công Nguyên và có thể còn sớm hơn, vốn được phát hiện trong các cuộc khảo cứu Ai Cập hồi những năm 1920 và 1930. Viên phi công, Edward George Johnson, đã nhận tội và hiện đang chờ bị kết án.
Một số cổ vật của bảo tàng Baghdad mới được thu hồi.
Tháng 5/2008, 4 tấn cổ vật từ Argentina, gồm những quả trứng khủng long 200 triệu năm tuổi, mảnh vỏ trứng cùng các hóa thạch giá trị khác đã bị nhân viên Cơ quan chống buôn lậu cổ vật Hoa Kỳ (ICE) ở Arizona thu giữ. Tháng 9/2008, nhà chức trách đã thu giữ 1.000 cổ vật quý hiếm trị giá 100.000 USD mang từ Iraq sang. Từ tháng 6/2001, nhân viên ICE đã bắt giữ vụ một chiếc mũ Sumeria là cổ vật được chôn dưới một ngôi đền Babylon, đang được bán đấu giá tại nhà đấu giá Christie, New York.
Vấn nạn toàn cầu
Không chỉ nước Mỹ phải lo đối phó với vấn nạn buôn lậu cổ vật. Hồi tháng 10/2005, cảnh sát Italia đã khám xét nhà của một hướng dẫn viên du lịch quốc tịch Áo có tên R.H và thu giữ hàng trăm cổ vật được lấy từ các cuộc khai quật bí mật gần thủ đô Italia. Người hướng dẫn viên 82 tuổi này là một nhân vật nổi danh trong thế giới ngầm. Ông Ferdinando Musella, người chỉ huy cuộc khám xét cho biết, phần lớn trong số 600 cổ vật được thu giữ, được tạo ra từ thế kỷ thứ 8 trước Công Nguyên và thế kỷ thứ 5 sau Công Nguyên. Chủ yếu chúng là các lọ, bình đựng di cốt và những chiếc cốc khác nhau. Theo Nicoletta Pagliardi - một nhà khảo cổ trực tiếp thẩm định các cổ vật, một món đồ trong số đó như chiếc cốc Corinthian 2.600 năm tuổi, sẽ có giá không dưới hàng chục ngàn USD.
Những gì còn lại sau cuộc cướp phá bảo tàng Baghdad.
Tháng 3/2007, hải quan Bulgaria thu giữ một chiếc mặt nạ cùng nhiều đồng tiền cổ tại điểm kiểm soát biên giới Kalotina. Chiếc mặt nạ thể hiện một khuôn mặt người được làm từ kim loại có màu trắng. Tháng 5/2008, lực lượng an ninh Yemen bắt giữ Jad Allah, quốc tịch Jordani khi y mang theo một loạt cổ vật làm từ gỗ và đồng. Nhưng sau đó, nhà chức trách nước này đã phải thả Jad Allah, bởi Yemen có hệ thống luật pháp yếu trong việc bảo vệ cổ vật.
Tháng 11/2008, Dubai đã bắt giữ 6 kẻ buôn lậu 128 cổ vật vào nước này, trong đó có cổ vật tới 5.000 năm tuổi, được lấy đi từ Iraq.
Theo các chuyên gia, những nơi bị đánh cắp cổ vật không chỉ mất đi những thứ có giá trị kinh tế cao, mà còn mất đi quá khứ và một phần di sản khi những lăng mộ cổ bị phá huỷ. “Mỗi cổ vật đại diện cho một công trình, một di tích hoặc một lăng mộ cổ. Việc đào phá những thứ ấy để lấy cổ vật sẽ phá hủy các thông tin mà mà giới nghiên cứu chúng tôi đang cần” - Karen Olsen Bruhns, giáo sư ở Đại học San Francisco nói.
Cuộc chiến quy hồi cổ vật
Bảo vệ cổ vật đã khó, việc thu hồi những cổ vật bị lấy trộm cũng không phải đơn giản. Có những cổ vật may mắn được trở về với nơi xuất xứ: Năm 1993, Bảo tàng Getty mua chiếc vòng nguyệt quế vàng Hy Lạp cổ với giá 1,15 triệu USD. Sau đó, người ta phát hiện chiếc vòng nguyệt quế là hàng chôm chỉa.
Chiếc vòng nguyệt quế vàng mà Getty phải trả cho Hy Lạp.
Sau nhiều năm tranh cãi, tháng 2/2007, Giám đốc Getty phải bay sang Athens để trả lại cổ vật đó cho nguyên chủ. Năm 1972, Viện bảo tàng Metropolitan (New York, Mỹ) bỏ ra 1 triệu USD mua chiếc bình Hy Lạp cổ Euphronios, một trong 24 mẫu vật sót lại của họa sĩ tài danh Euphronios. Tuy nhiên, chiếc bình cổ 2.500 năm tuổi là hàng phi pháp, được bọn đào trộm chôm từ một mộ cổ gần Rome và mang khỏi Italia. Sau nhiều tranh cãi, Metropolitan phải nuốt nước mắt trả lại chiếc bình cho Italia vào năm 2008.
Một trong số các cổ vật Machu Picchu mới được đại học Yale đồng ý trả lại cho Peru.
Nhưng cũng có những cổ vật vĩnh viễn phải rời xa cố hương. Năm 2006, Ai Cập tuyên bố chiếc mặt nạ 3.200 năm tuổi tại Viện bảo tàng nghệ thuật St. Louis (Mỹ) là hàng “chôm chỉa” từ một nhà kho Ai Cập. Tuy nhiên, Giám đốc Viện St. Louis khẳng định, viện bảo tàng đã tham khảo nhiều học giả và Cảnh sát quốc tế (Interpol), thậm chí với Giám đốc Viện bảo tàng Cairo trước khi mua nó năm 1998. Vì vậy, mặc cho Ai Cập cố gắng truy đòi, nhưng không đạt kết quả.
Khi được hỏi quan điểm về vấn nạn buôn bán cổ vật, ông Anthony Mangione, nhân viên đặc biệt của ICE cho biết: “Di sản một quốc gia không thể đem bán. Chúng không phải đồ lưu niệm để đem chưng ở nhà ai đó”. Rất tiếc, ý nghĩ của ông Mangione chỉ đại diện cho một bộ phận thiểu số.
Những kẻ tàn phá quá khứ
Có một thực tế rằng, một bộ phận những người sống ở các khu vực nghèo khó tại Mỹ Latinh, Trung Đông và châu Phi sẵn sàng đào trộm các ngôi mộ cổ để đổi cổ vật lấy tiền. Rất nhiều đồ cổ sau đó được chuyển qua Mỹ. Nhưng khó khăn của nhà chức trách Mỹ là các trường hợp buôn lậu cổ vật ở nước này rất ít khi bị truy tố. Bởi họ không dễ dàng chứng minh một người hoặc một công ty đang buôn lậu đồ cổ phạm pháp.
Tuyết Nhung
Giadinh.net
